LUẬN CỔ SUY KIM. MỞ ÐẦUCÂU CHUYỆN - Chính nHân

 

LUẬN CỔ SUY KIM.

 

MỞ ÐẦUCÂU CHUYỆN

 

LUẬN CỔ

     Một hômTrang Tử dẫn học trò đi ngao du, nhân lúc ghé vào nhà một người bạn để thăm, chủ nhà tay bắt mặt mừng nói:

-        Tiếng tăm Tiên Sinh vang dội như sấm bên tai. Hôm nay Tiên Sinh ghé thăm bỉ phu thật là vạn hạnh.

     Nói rồi quay lại gọi một gia nhân bảo:

-        Hôm nay ta gặp khách quý, để mở đầu câu chuyện, ngươi hãy thịt một con chim dâng lên cho ta đãi khách.

         Ðứa ở hỏi:

-        Vâng ạ! Nhưng thưa chủ nhân, có hai con chim, một con hót và một con không biết hót, thịt con nào?

         Chủ nhân chép miệng:

-        Còn hỏi nữa! Dĩ nhiên phải thịt con chim không biết hót, thứ vô dụng đó để làm gì?!

      Trang Tử cùng chủ nhân ngồi nhâm nhi cốc rượu với thịt chim, luận việc thế thái nhân tình, đọan từ giã chủ nhà, dẫn học trò ra đi. Một hồi họ đến bìa rừng, thấy một tiều phu chống búa nhìn cảnh rừng núi bao la. Trước mặt lão là một cây cổ thụ. Trang tử thấy vậy hỏi:

-        Trời chiều mà chưa thấy tiều ông đẵn được  CÂY NÀO. Gặp cây này cao thẳng  sao ông không hạ đi?

        Lão tiều thở dài nói:

-        Tôi cũng muốn hạ nó, nhưng ngặt gỗ nó sốp lắm, thứ vô dụng đó đẵn mà làm gì?!

         Một học trò nghe vậy hỏi Thầy:

-        Cây vô dụng thì bỏ qua, con chim vô dụng thì bị giềt. Con thấy không sao hiểu được thói đời?

        Trang Tử mỉm cười nói:

-        Ta ở vào khỏang giữa hữu dụng và vô dụng đó. Chỉ có bậc đạo đức mới tránh được tai họa mà thôi.

 

SUY KIM:

        Ðây là câu chuyện ngụ ngôn nhằm khuyên răn người đời.Câu kết của Trang Tử nghe như lạc đề. Vì chim và cây không phải là người. Hữu dụng và vô dụng không  phải là hai mặt đơn giản của cuộc đời.

       Nhưng  câu chuyện làm ta tự hỏi làm thế nào biết được lằn  mức vô hình  giữa hữu dụng và vô dụng?. Trang Tử nói: “Chỉ có bậc đạo đức mới tránh khỏi tai họa mà thôi” là thế nào?

      Thực ra người vô dụng không phải là không làm được việc gì, ít ra là họ cũng biết hô hóan lên (nếu cho họ ngồi canh cửa), cũng biết dọn dẹp, giặt giũ (nếu dùng họ trong việc nội trợ, sai vặt). Người vô dụng cũng có thể bị người khôn khéo bóc lột công sức cho đến khi cạn kiệt sức lực.

       Còn người hữu dụng thì sao? Người hữu dụng thấy mình việc gì cũng làm được, nên việc gì cũng ôm lấy, cáng đáng, vọng động, vọng tưởng, cuối cùng cũng làm con rối cho kẻ quyền thế, cường hào.

         Tựu chunng người hữu dụng (có tài, có tướng  như con chim biết hót) hay vô dụng (bất tài, bất tướng như cây gỗ xốp) cũng đều được người khác lợi dụng như  một công cụ.

        Người đạo đức theo quan niệm của người xưa là người hiền trí. Trí để không ai lợi dụng mình.. Hiền để không ai ghét mình. Vậy chỉ có người hiền trí mới tránh được cạm bẫy của người khác. Ðó là ý câu kết của Trang Tử. Có thể dẫn chứng thêm một câu chuyện tương tự sau đây.

       Nước Tề có lọan lạc. Ðôi bạn Bảo Thúc Nha và Quân Di Ngô (tức Quản Trọng) phò hai vị công tử chậy ra quốc ngọai. Bảo Trúc Nha đem công tử  Tiểu Bạch chậy sang nước Củ và nói: “ Chỉ có mấy nước nhỏ mới không thất tín”. Quản Di Ngô đưa công tử Củ chậy qua nước Lỗ và nói : “ Lỗ là cường quốc của thời nay. Vả lại, Lỗ là quê ngọai của công tử”.

        Vua Tề bị giết. Nhờ nước Củ ở gần Tề quốc nên Bảo Thúc Nha đem công tử Tiểu Bạch về kịp nên đã lên ngôi vua.. Công tử Củ ở nướic Lỗ rất xa Tề Quốc nên về không kịp. Bảo Thúc Nha nói với Tiểu Bạch (bây giờ đã lên ngôi lây hiệu là Tề Hòan Công): “Trước đây Quan Di Ngô muốn giết chúa công là bởi “Ai vì chùa ấy”. Lúc ấy Di Ngô đang phò cộng tử Củ. Xin Chúa Công đừng giận ông ta. Di Ngô là bậc đệ nhất kỳ tài. Chúa công muốn dựng nghiệp bá, không có ông đó không xong. Nay tôi đem binh đóng biên giới làm áp lực, buộc vua Lỗ phải “Xử trí” với Củ, và buộc vua Lỗ phải giao Di Ngô cho chúa công”.

         Trong khi đó, Di Ngô và vua Lỗ tranh ngôi vua không kịp với Tiểu Bạch, lòng còn đang tức. Bỗng nghe quân Tề kéo đến. Mưu sĩ nước Lỗ là Thi Bá hiến kế: “ Ðể tránh binh đao với Tề, chúa công nên giết Củ đi, vì Củ là kẻ vô dụng!. Nhưng chúa công phải tìm cách trọng dụng Quản Di Ngô, vì tài ủa ông ta “Kinh thiên vĩ đại”. Vua Lỗ nói: “Di Ngô một lòng với chủ, nay ta giết Củ Là chủ hắn, thì hắn không bao giờ chịu giúp ta đâu. Vả lại, Tiểu Bạch  đòi cho được Di Ngô về Tề, để tự tay mình trả thù”. Thi Bá nói:” Ðó là mưu mẹo của Thúc Nha đòi Di Ngô về Tề để dùng. Chúa công không dùng thì giết chứ đừng trả Di Ngô về Tề”. Vua Lỗ không nghe. Di Ngô về Tề giúp cho Tề Hòan Công, đưa nước Tề lên địa vị một cường quốc bá chủ. Vua Lỗ ân hận thì đã trễ.

        Câu chuyện vừa kể có phần hơi khác chuyuện Trang Tử ở trên. Ở đây kẻ vô dụng bị giết đã Ðành, nhưng kẻ tài giỏi vẫn bị người ta đòi giết. Cũng may, Thúc Nha và Di Ngô đều là bậc kỳ tài mưu trí nên không bị những kẻ  tầm thường hạ sát. Nhưng về ý nghĩa vẫn  giống nhau, rằng chỉ có bậc đạo đức, hiền trí mới giữ được mình như lời Trang Tử nói trong chuyện ngụ ngôn.

CHÍNH NHÂN

((Theo Thuật Xử Thế Của Người Xưa của Ngô Nguyên Phi)